Untitled Document

Чиновник мэник илиитин киэр илгиэххэ.

Бу кэнники кэмnэ сарсыардааnnы сахсаан, киэhээnnи кэпсэл буолбут "Тирэх" диэн тэрилтэ тэмтэрийиитинэн сибээстээн мин бу уонна манна чугас проблемаларга тус бэйэм санааларбын бэйэм сайтпар ба5ас бэчээттиирим баа буолбат ини. (www.khohuun.h1.ru) Республика хаhыаттарыгар Уеhээ-Булуулэр "Салгынтан уу`ту" ыылларын туhунан элбэхтик сурулунна, улуус салалтатын ёттуттэн холуннардылар диэн суукка биэрбит сурахтара иhиллибэт. Туох да суо5а буоллар "Туймаадаттан" Евсей Софронов саат куттаран ылан хаарыан хаhыаппытын моnкурууттатан эрэрин курдук, Шамшурина сурунаалын улуус саптаран да кэбиhэр кыахтаах этэ. Силлээбит силлэрин сирэйбититтэн саnата-иnэтэ соттон эрэ кэбиhээхтээтибит.

Тыа хаhаайыстыбатын экономика салаатын курдук кёрёрбут тухары маннык быhыы инникитин да5аны тахса туруо5а. Чиновниктар диэн бэриллибит у`бу-харчыны хонтуруол, кэтэбил-манабыл, туhааннаах сокуон суох буолла5ына бэрээдэктээн туттар диэни билиммэт адьынаттаах дьон, аанньаллар кинилэр ортолоругар суохтар. Ону ол диэбэккэ, тыа дьоно табаарынай бородууксуйаны оnоруохтаахтар диир буоллахпытына, ол дьоммут - теhетун да иhин, анал уерэхтээхтэр, профессионаллар - улэлииллэригэр тиийэллэр. Оттон кинилэргэ дьаhайдыннар диэн бэриллибит у`бу-аhы, баайы-дуолу сыыhа-халты туттуулара -соруйан буоллун, ал5ас буоллун - ол, былыргылыы эттэххэ, былааннаммыт ночоот. Ону а5ыйатар албас сычах биир эрэ - Элиэнньин эhэбит эппитигэр дылы, учуот уонна хонтуруол. Ол биhиги улууска ситэ-хото олохтоммото5о бу дьалхаантан ырылыччы кёстён та5ыста. Бюджет у`бэ-харчыта хайдах туттулларын аnардас казначейство инспектора Тарааhап хонтуруоллуохтаах этэ дии санаабаппын, улуус Мунньа5а, Баhылык диэннэр эмиэ бааллар, балар туhааннаах эппиэти толору сугёхтээхтэр. Ёскё, суруйалларын курдук, судаарыстба органа бэрэбиэркэлиирин мэhэйдэспит буоллахтарына, холуобунай эппиэтинэскэ тиийэ.

Тыа хаhаайыстыбатын инньэ Александр Торуой ыраахтаа5ы са5аттан реформалыы сатыыллар. Ку`н ыраахтаа5ы бааhынайдары кёnул ыыппыта да5аны анарааnnылара "абыраатыn" диэбэтэхтэрэ. Лев Толстой коммуна курдуктары тэрийэ сылдьыбыта, ёнуйбэтэ5э. Столыпин сири бас билии общиннай кёруnун уларыппыта-тэлэриппитэ, кулаактары-батараактары кини уёскэппитэ диэн буолар. Cаnардыы оннун-туойун булларан эрдэ5инэ "таайдар" дьаhайан кэбиспиттэрэ. Сталин колхоhугар бэйэм улэлии сылдьыбыт киhибин, киирэргэ кэбэ5эс гынан баран тахсарга ыарахан тэрилтэ эбит этэ - паспорбын албыннаан нэhиилэ ылан турабын. Билигин эмиэ тугу эрэ уларытабыт дэhэллэр. Бу реформалар, тёhё да ис хоhоонноро араастастар, биир уопсай, дьуерэлэhэр ёруттээхтэр - ол кинилэр бары уеhэттэн соnнонуллубуттара буолар. Тумуктэрэ эмиэ биир - бааhынайы бары да уhун соннооботулар, байыппатылар-тайыппатылар. Кылаабынайа, кинини дьиnнээх хаhаайын оnорботулар, кулуттуу найыламмыт нотууратын уларыппатылар. Уёhэттэн соnнонуллар реформа онтон атын ту`муктээх буолар кыа5а да суох.

Биhиги перестройка са5аттан суеhугэ тёбётунэн дотация бэриллэрин туруорсубут дьоммут. Дьокутааттыы сылдьан Дьёгуёр Суёкэп оччотоо5у Верховнай Совет трибунатыттан ити санааны аан маnнай доргуччу этэн турардаах. Онтон бэттэх сотору буола-буола бииртэн биир куолуhут "Мин эппитим" диирин истэ-истэ испэр уёрэбин - ол аата идея эттэнэн-сииннэнэн, иччилэнэн эрдэ5э. Дьиnэр судаарыстыба (Саха сирин туhунан этэбин - атын усулуобуйалаах, айыл5алаах дойдуларга, биллэн турар, атын буолла5а дии) суёhу-сылгы иитэр дьоnnо, суёhу иитиитэ биhиэхэ экономическай категория буолар кыа5а суо5ун билинэн туран уонна бу салаа норуоту норуот гынар дириn культурнай, социальнай, гуманитарнай суолтатын ёйдёён, суёhу, сылгы ахсаанынан харчыны хаhаайыстыбаларга барыларыгар - кэтэх буоллун, коллективнай буоллун- сокуонунан тэnnэ кёрён баран тыа хаhаайыстыбатын министерствотын билиnnи улэлии олорор кёруnунэн ыhан да кэбиhиэн сёп этэ. Дьон дьор5оолоро, чобуолара аллараттан бэйэлэрэ сааhыланан, дьиn-чахчы лидердэрдэнэн, тэрилтэлэнэн-таймаланан, тыыллан-хабыллан тахсыахтар этэ. Былыргы баайдары - Хапсыкылары, Кыыллатардары, Хандыылары ханнык кадр отдела булан-талан, анкеталарын сыымайдаан, кёрён-харайан таhаарбытай? Такси сулууспатын туhунан биhиги тойотторбут тарбанан да кёрбёккё олордохторуна ким Уёhээ-Булуугэ аан маnнай ону тэрийдэ? Оттон бас билиилэнэн-хайаан мачаалкаланыан ба5арбаттар былыр да бааллара, аны да бааллар. Туhугар, туох да кыhал5ата суох, дьоллоох дьон. Олору ёрё мыnаан, олор оnкулларынан, миэрэлэринэн олоруох тустаахпыт дуо? Ыhыллыбыт министерство улэhиттэригэр ба5алаахтарга уhун болдьохтоох кредит биэртэлээн баран, ыыталаан кэбиhиэххэ баара. Сылгыны "хаhыыга" ыытар курдук. Судаарыстыба ким тёhё суёhуну иитэринэн кёрён биэрэр ол субсидията диэххэ дуу, дотацията, ссудата дуу бэйэтэ куустээх регулировкалыыр механизмnа кубулуйан сири-уоту, ресурсалары кёдьуустээхтик туhанарга кыахтары уёскэтиэх этэ. Холобура, Туобуйа5а табаны иитиини эргитиэ5ин ба5арда5ына таба тёбётугэр лаппа со5ус харчыны, дьону дураhытар гына, кёрду`н ээ. Дэлэкээн элбэх лабыкта уёскээн сытара буолуо дуо онно инньэ сэрии са5аттан? Таарыччы, кырдьа5астар тыыннаах эрдэхтэринэ эдэр ыччат кинилэртэн табаны иитии ньымаларын иnэринэн хаалыах этэ. Айаnnа-сырыыга да туттуо, арааhынай туристары да аралдьытыа этилэр буолла5а дии айыл5а о5олоро барахсаттар - туобуйалар хотокулар. Улуус киинин тула мэччирэn буттэ. Дотацияны сылгыга хото биэриэххэ, ынахтарын атыылаан сылгыны иитэллэрэ барыыстаах буоларын, сылгыhыттары сырса сылдьан "биэбин кёрён-истэн кулу даа" дииллэрин, хайа-хайаларыгар барыстаах гына кытаанах хантараак туhэрсэллэрин курдук. Ынахтаахтар уу`т тутар пууnnа бааллыбакка ылыахтарын ылбыт дьон быhыытынан ыраах сайылыктарга тахсан ыччат суёhулэрин тёлёhутуё, арыы-суёгэй бё5ёну хаhааныа этилэр. Ама булуус хастыахтара суо5а у`hу дуо? Учууталлар, быраастар сиртэн кёрё матан олороллор, кинилэргэ сылгы, ынах атыылаhалларыгар целевой кредит биэртэлиэххэ, тыа5а олорор урууларыгар-аймахтарыгар ол кредит убунэн улэ миэстэтин таhаардыннар, ууккэ-эккэ тигистиннэр диэн. Халыn харчылаах коммерсант хас да суу`с суёhулэннэ5инэ-сылгыланна5ына хара5ы аалларымыахха, хата тёттёрутун тыа дьонун улэлэтэн, хамнас тёлёён абыраата диэн хайгыахха, нолуокка, кредиккэ чэпчэтиилэри кёруёххэ. Былыргы баайдар "айахха" диэн ааттаан суёhуну кыра бырыhыаннаах кредит кэриэтэ биэртэлээн бар дьону дьиnэр абыраан олорбуттар. Ама сылы быhа аhаан-сиэн баран а5ыйах киилэ арыыны кэрэйиллиэ этэ дуо аны да5аны? Билигин оннуктар биирдиилээн да буоллар син уёскээн эрэллэр эбит. Убаhанан бириэмийэлэммит юбилейдаахтарбыт эnин. Маны судаарыстыба политиката оnоруохха, бас-кёс дьоммутун силистэрин-мутуктарын кытта ситимниэххэ, мааныларбытын тёрёёбут бала5аннарыгар чугаhаталыахха.

Тыа хаhаайыстыбатын тёрутун, суёhу-сылгы иитиитин, бу буккуурдаах кэнники суурбэччэ сыллар усталарыгар, бу сири оnоруу, ньуёлсутуу, уо5урдуу умнуллубутун, урукку курдук тэпсэ сылдьар уотурбабыт кэлэрэ уурайбытын, сиэппитин толору кёруучэй толуонун укта сылдьарбыт тохтообутун кэннэ ким быыhаата? "Профессионаллар" баhылыыр коллективнай хаhаайыстыбалара, "колхозтара" дуо? Суох. Кинилэр, Тарааhап бэрэбиэркэтэ кёрдёрбутунэн, "туёкуну бэрэлииртэн" ордубатахтар. Ити хаhыаттарга быгыалаабыта муус ууга алта гыммыт биирэ эрэ кёстёрунуу, быыкаайык сор5ото эрэ буолла5а. Дьаныhан хаhыстахха, тёрдун-тёбётун туёрдэххэ ыарахан хартыына дагдайан тахсаарай? Тутуу-хабыы, дьакыйтааhын, репрессия да са5аланаарай, куhа5анын талан эттэххэ? Ол наада эбитэ дуу, суо5а дуу - биир бэйэм мунаарабын. Чиновниктар да5аны уопсай нуотанан оонньоотохторо… Дьиnнээх дирижердар, композитордар дэбигис ылларбат дуоhунастарга олордохторо… Суёhуну-сылгыны, туох да эгилитэ-бугулута суох, саха тыатын боростуой ыала быыhаата. Итини мин сэрии са5ана тыылга улэлээбит ийэлэрбит-а5аларбыт хоhуун быhыыларыгар холуу кёрёбун. Мэтээл толкуйдаан баран "чиновниктары утары сэрии бэтэрээннэрэ" оnортоон кэбиhиэххэ уонна пенсияларын эбиэххэ сёп дьоно.

Уопсайынан норуоту сэниир ёй-санаа салайайааччыларбыт тёбёлёругэр ёhуллэбэттии бааллыбыт, сотуллубаттыы иnмит эбит. Ол курдук маnнайгы президеммит Ньукулаайап экологияттан эмсэ5элээбиппитин оhорунарга биэрбит харчытын бэйэ5ит ону бэрэлээтээхитинэ иhэн-аhаан кэбиhиэххит диэн Тумууhабынан толуттара сатаабыта тугунан тумуктэнэрэ билигин биллибэт; бэйэни салайыныыга маnнайгыттан да нэhилиэгинэн барыллыахтаа5ын туhаммахтыы, тута-хапта тустуннэр диэбит курдук улуус таhымнаах тойотторго "улассан" олороллор, тыа хаhаайыстыбатыгар дотацияны дьоnnо суёhу тёбётунэн уллэрэр механизмы толкуйдуох оннугар ити "Тирэх" курдук тэрилтэлэргэ тирэ5ирэн тиэрэни бэрэлээччилэри дэлэттилэр. Дьиnэр судаарыстыба тыа хаhаайыстыбатыгар кёмётё даппа улахан эбит да, чиновниктарынан чиэрэстээн норуокка тиэрдиллэ сатыыр буолан, кумахха ууну куппуттуу, ханна барбыта биллибэккэ хаалла. Былыты быалаан соhо сылдьан ардахтата сатаатылар (ити кэриэтин эдьиий Дора5а этиэхтэр этэ), улуу эбэ уутун аар тай5а уnуор бырахтылар (хаар-самыыр уутун хаhаана уёрэммит баар ини), кууруссанан, куруолугунан байыn диэн кураана5ы дой5охтоотулар, бэл компьютерга кытта холонон кёрдулэр - туhата тугуй? Халлааnnа харбаспыт таас хайа сур куудээ5и тёрёппут диэн нууччалар итини этэн эрдэхтэрэ.

Суёhу-сылгы иитиитэ - тыа киhитин оло5ун сиэрэ-майгыта, нууччалыы эттэххэ - уобараhа. Кини культурата, философията, олоnхото, остуоруйата. Этигэр-хааныгар иnэрэ сылдьар иэйиитэ-куойуута. Иhирэх, бу`ччум, интимнэй эйгэтэ. Итинтэн "Тирэх" курдук тэрилтэлэринэн сирэйдэммит чиновниктар кирдээх, мэник илиилэрин киэр илгиэххэ.

Бырдьа Бытык

Дьууллэhиэ5иn

Ёссё аах

Мафия Маарыйа

Назад на главную

Хоhууннар хомуур тустуулара

"...Владимир Семенович кэлин биир идеята хомуур тустуу буолла. Бу эмиэ дирин' ис хоhоонноох хамсааhын. Элбэх улуустарга киэн'ник тар5атыллан, туелбэлэр, кылаастар, нэhилиэктэр икки ардыларыгар ере куу'руу'лээх ку'рэххэ кубулуйда." ТС >>>

Мафия Маарыйа

Быйыл сайын со5туопка дьыалата,харан сыппыт у'ру'э буома ыраастаммытыныы, со5отохто то5у барда. Бёдуен тутуурдаах бё5ё элбээбитин мин эрэ бэлиэтии кёрбётё5у'м буолуохтаах. Бэл буор иhээччилэр уу'т тута-тута сыссыаккаласпыттар. Президент ыал хаhаайыстыбатын сайыннарыыга ыытар политикатын ёрёгёйдёёhу'нэ дьэ бу диэн отчуоттаары чиновник бё5ё бэлэмнэнэ сытта5а. "Харчытын тута биэрэн абыраатылар" - дэhэллэр уу'т туттарааччылар. Дьэ кырдьык, барахсаттар уоннуу солкуобайга тута-тута сэттэлиигэ атыылаан бар дьону абыраан эрэр курдуктар. Ол эрээри… >>>

Наводнение в Ленске устроил Шойгу

"...Я внимательно слежу над выводами опубликованными в СМИ по этому вопросу и считаю, что истины причин катастрофического наводнения еще не установили и не напечатали. Для того, чтобы не повторилось подобное бедствие хочу поделиться своим мнением по этому вопросу." >>>

Что горит в топливных элементах

"...Некоторое время назад в Минатоме РФ была разработана комплексная целевая программа "Топливный элемент". О перспективах развития энергетики на топливных элементах мы беседуем с доктором физико-математических наук Евгением Новицким.">>>

По газам - без бензина и угара

Сенсацией закончились исследования российских ученых. Впервые в мире они
сумели воплотить в жизнь вековую мечту химиков - получать бензин не из
нефти. >>>

Новый экраноплан

"Иркутский мастер изобрел новую модель экраноплана
Мастер одного из цехов Иркутского авиационного производственного
объединения Леонид Миронов изобрел новую модель необычного летательного
аппарата - экраноплана. Воздушное судно работает на бензине и не требует
взлетно-посадочной полосы - он может приземляться даже у подъезда
городской многоэтажки...">>>